Son yıllarda, 21. yüzyılda küreselleşmenin yavaşladığı, hatta tersine döndüğü yönünde önermeler ve değerlendirmeler var. Gerçekten küreselleşme yavaşladı mı?

Kısa cevap: hayır, küreselleşme sona ermedi veya tersine dönmedi; ancak hızı, şekli ve ortamı önemli ölçüde değişti. 20. yüzyılın sonlarındaki fiziksel mallara dayalı hiper küreselleşmeden, “yavaş küreselleşme" olarak adlandırılan bir döneme geçiş yapıyoruz. Bu yeni aşamada, geleneksel fiziksel sınırlar yeniden önem kazanıyor; ancak sanal, dijital ve teknolojik sınırlar neredeyse tamamen ortadan kalktı. Bu dönüşümü anlamak için beş temel boyuttaki verileri inceleyip, eğilimlerin bizi önümüzdeki 20 ve 50 yıl içinde nereye götüreceğine yönelik öngörüde bulunabiliriz.

Bölüm 1: Bugün Neredeyiz?

1. Ekonomik Küreselleşme: "Durağan Zirve"

"Küreselleşmenin tersine çevrilmesi" için en yaygın argüman tek bir ölçüte dayanmaktadır: küresel mal ticaretinin GSYİH'nin yüzdesi olarak ölçülmesi. Bu oran, 1970’te yaklaşık %25, 1990'da %40'tan 2008'de tarihi bir zirve olan %60'a hızla yükseldi. 2008’deki finansal krizden bu yana, %55-60 civarında seyrederek bir çöküşten ziyade kısmi bir durgunluğa işaret etmektedir.

Bu durgunluk yalnızca gümrük engellerinden kaynaklanmıyor. Büyük ölçüde, Çin gibi yükselen güçlerin artık ürettiklerinin daha fazlasını yurt içinde tüketmeleri ve küresel ekonominin fiziksel mallardan hizmetlere kayması sonucudur. Bu noktada hizmet sektörüyle ilişkili uluslararası ticaretin, fiziksel mal ticaretine göre iki kat daha hızlı büyüdüğünü belirtmek gerekiyor.

2. Teknolojik Küreselleşme Hız Kesmeden Devam ediyor

Teknoloji modern küreselleşmenin temel altyapısı haline gelmiştir. 2000 yılında dünya nüfusunun yalnızca yaklaşık %6'sı internet kullanıyordu. Bugün, 2026'da küresel internet kullanım oranı %73,6'ya yükselerek 6 milyardan fazla bağlantılı insanı temsil ediyor.

Teknolojik boyutta küreselleşmiş Ar-Ge ve patentler dikkat çekicidir.  Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) aracılığıyla yapılan uluslararası patent başvuruları 2011 yılında yaklaşık 170.000’den 2025 yılında 275.000’e ulaştı. Asya ülkeleri (Çin ve Güney Kore öncülüğünde) 2025 yılında tüm uluslararası patent başvurularının %57'sini oluştururken, bu oran 10 yıl önce %43,5 olarak kaydedilmiştir.

3. Sosyal ve Kültürel Küreselleşme: Hız Kesmeden Devam Ediyor

Toplumsal yaşama dahil olan dijital araçlar sayesinde ülkeler arasında sosyal ve kültürel bağlantılarda hızlı artışlar yaşanmaktadır. Küreselleşmeyi 1 ile 100 arasında puanlayan QoG verilerine göre sosyal küreselleşme 1990 ile 2008 yılları arasında %43,6'dan %59,3'e çıkarak %35 oranında yükseldi. 2008 ile 2020 arasında endeks, yavaş da olsa yükselmeye devam etti ve toplamda yaklaşık %5'lik bir artış gerçekleşti.

Jeopolitik sürtüşmelere rağmen, uluslararası ticari markalar, medya/müzik gibi kültürel malların ticareti ve küresel marka yaygınlığıyla ölçülen kültürel küreselleşme güçlü bir yükseliş gösterdi. Hollywood, Bollywood, K-Pop ve Batı ülkelerinin dijital platformlarının küresel erişimi zirveye ulaştı.

4. Siyasi Küreselleşme: Kesintilerle Devam Eden Süreç

Diplomatik temsilciliklerin sayısı, uluslararası kuruluşlara üyelik ve ikili anlaşmalarla ölçülen siyasi küreselleşme, karmaşık ve giderek daha parçalı bir tablo sunmaktadır. Diplomatik temsilciliklerin ve çoklu anlaşmaların sayısı tarihsel olarak yüksek kalırken, küresel siyasi işbirliğinin etkinliği belirgin biçimde olumsuz bir görünüm sergilemektedir. Tek taraflı yaptırımların, bölgesel ticaret bloklarının, “dost ülkelere yönelik” endüstriyel politikaların yükselişi, siyasi entegrasyonun daha kutuplaşmış hale geldiğini göstermektedir. Aslında uluslararası siyasetteki gelişmeler küresel düzenin çok kutupluluğa evrildiğine işaret etmektedir.

Bölüm 2: Gelecek Projeksiyonları (Nereye Gidiyoruz)

Mevcut veriler ve eğilimler çerçevesinde, önümüzdeki 20 ve 50 yıla bakıldığında, demografik farklılaşma, teknolojik değişimler ve çevresel/kaynak baskısı gibi büyük megatrendler tarafından şekillendirilen; yapısal olarak dönüşmüş, çok kutuplu ve yüksek düzeyde dijitalleşmiş bir küresel düzen öngörmek mümkündür.  20 ve 50 yılı kapsayan her iki dönem için nüfustaki değişim yaşlanma boyutuyla daha etkili bir faktördür

Gümüş Tsunami (Yaşlı Nüfusun Oransal Hızlı Artışı):

Nüfusun hızla yaşlanmasını ifade eden Gümüş Tsunami, küresel ölçekte doğurganlık oranlarının düşmesiyle birleştiğinde yalnızca sosyal güvenlik sistemlerini değil, üretim, tüketim ve küresel güç dengelerini de etkileyen temel faktörlerden biridir. Doğu Asya (Çin, Japonya, Güney Kore) ve Avrupa başta olmak üzere gelişmiş ve gelişmekte olan birçok ekonomide aktif çalışma çağındaki nüfusun 20-50 yıl arasında zirveyi görüp gerilemesi beklenmektedir. Demografik değişimle birlikte sağlık harcamaları ve emeklilik ödeneklerinin bütçeler üzerinde baskı yaratacağı, devletlerin emeklilik yaşını yükseltme, sosyal harcamaları kısma ve vergileri artırma girişimlerinin siyasi istikrarsızlıklara yol açabileceği değerlendirilmektedir.

Nüfus yaşlandıkça ve doğum oranları düştükçe gelişmiş ekonomilerin ciddi bir işgücü eksikliğiyle karşı karşıya kalması olasıdır. Bu durumda devletlerin üretimi ve verimliliği sürdürmek için otomasyon, robotik ve yapay zekâ sistemlerine odaklanan yeni küresel bağımlılıklara zorunlu kalacakları tahmin edilmektedir. Beklenen diğer bir gelişme ise varlığın büyük kısmını elinde tutan yaşlı kuşağa yönelik bakım teknolojileri, medikal altyapı, kişiselleştirilmiş finansal hizmetler ve gayrimenkul çözümlerinin küresel ekonominin en hızlı büyüyen alanlarından biri haline gelmesidir.

20 Yıllık Dönem: Çoklu Bölgeselleşme

2040'ların ortalarına gelindiğinde, ABD ve Avrupa merkezli küresel modelden büyük ölçüde uzaklaşarak, birden fazla örtüşen siyasi, finansal ve ticaret sistemine sahip "çoklu" bir dünyaya geçebiliriz.

2040 yılına kadar Çin'in nominal GSYİH'ye göre dünyanın en büyük ekonomisi olarak ABD'yi geçmesi ve Hindistan'ın da dünyanın üçüncü büyük ekonomisi olarak konumunu sağlamlaştırması bekleniyor. Küresel GSYİH'nin büyük ölçüde Asya'da yoğunlaşması bekleniyor. Dolayısıyla küresel ekonomik merkez Doğu'ya kaymaya devam edecektir.

Geleneksel deniz aşırı/okyanus ötesi tedarik zincirlerinin büyük ölçüde kıtaların içlerinde ve yakın civarlarında yer alan bölgesel merkezlere kayması beklenmektedir. Jeopolitik gerilimler ve otomasyon nedeniyle, bölge ve alt kıta odaklı ticaret ağlarının gelişmeye devam etmesi öngörülmektedir. Örneğin, Kuzey Amerika ticaretinin ABD-Meksika-Kanada odaklı; Avrupa ticaretinin Kuzey Afrika ve Doğu Avrupa ile yakından bağlantılı; Asya ticaretinin ise Çin ve ASEAN merkezli olarak gelişmesi beklenmektedir. Özetle, tedarik zincirinin bölgeselleşmesi hızlanacaktır. Yaşlanan büyük üretim merkezlerinden (örneğin Çin), hem lojistik rotaları kısa olan hem de nüfusu görece genç kalan ülkelere (Meksika, Güneydoğu Asya, Doğu Avrupa) üretim kayması hızlanabilir.

İşçi ve lojistik çalışanı bulmak zorlaşacağı için işgücü artık sadece bir maliyet öğesi değil, üretimin önündeki en büyük kapasite sınırıdır.  Fabrikalarda ve lojistik merkezlerinde yaşlanan nüfusun yarattığı boşluğun, insansı robotlar, otonom araçlar ve yapay zekâ destekli süreçlerle kapatılmaya çalışılacağı, otomasyonun bir tercih değil, hayatta kalma şartı olacağı öngörülmektedir.

Ülkeler arasında genç, eğitimli ve üretken nüfusu çekebilmek için sert bir göç ve vize rekabetinin başlayacağı, yaşlanan ülkelerin kapılarını seçici olarak açmak zorunda kalacağı öngörülmektedir.

Diğer taraftan, içeride yaşlı nüfusun sosyal güvenlik ve bakım masraflarıyla uğraşan devletlerin küresel askeri ve siyasi müdahalelerde bulunma kapasitesinin ve isteğinin azalacağı değerlendirilmektedir.

Önümüzdeki 20 yıllık sürede teknolojik olarak, farklı dijital ekosistemlerin oluşması mümkündür. ABD/AB standartlarına bağlı Batı ekosisteminin, yüksek düzeyde denetlenen, devlet güdümlü ve Avrasya ile Küresel Güney'in bazı bölgelerinde aktif Doğu ekosistemiyle paralel olarak varlığı olası görülmektedir.

50 Yıllık Dönem: "Demografi ve İklim Dönüşümü"

50 yıl öteye baktığımızda, küreselleşmenin temel itici güçlerinin artık ucuz üretim işgücü değil, iklim adaptasyonu, kaynak güvenliği ve Afrika'daki büyük demografik değişimler olacağını görebiliriz. Gümüş tsunaminin etkisinin giderek daha fazla hissedileceği tahmin edilmektedir.

50 yıl sonra küresel nüfus artışının Sahraaltı Afrika hariç neredeyse her yerde duracağı hesaplanmaktadır. . Afrika, dünyanın en genç ve en büyük iş gücüne ev sahipliği yapacaktır.

Yaşlanan Kuzey Yarımküre ve Doğu Asya'nın ekonomik ağırlığı nispeten azalırken; demografik olarak genç kalan Afrika (Nijerya, Etiyopya vb.) ve Güney Asya (Hindistan, Pakistan) küresel tüketim ve üretim odağına dönüşmesi olasıdır. Örneğin Nijerya'nın dünyanın 5. Büyük ekonomisi olması, Pakistan'ın, Mısır'ın ve Filipinler'in ise küresel ilk 15'te yer alması olasıdır. Genç nüfus avantajını iyi yöneten ülkelerin 50 yılın sonunda dünyanın yeni orta sınıfını ve inovasyon merkezlerini oluşturacağı tahmin edilmektedir.

Tüketim yapısında kalıcı bir küçülme beklenmektedir. Yaşlanan toplumların daha az gayrimenkul, araç ve dayanıklı tüketim malı satın alacağı; büyümeye odaklı geleneksel kapitalist modelin ise "yüksek teknolojili/kaliteli yaşam" odaklı ekonomik modellere evrilmek zorunda kalacağı öngörülmektedir.

50 yıllık dönemde üretim ve dağıtım ağlarının insanın fiziksel gücünden büyük oranda bağımsızlaşmasıyla, insansız çalışan tesislerin ve otonom lojistiğin standart hâle gelmesi mümkün görülmektedir.

Büyüyen tek kişilik ve yaşlı hanelerin ihtiyaçlarına paralel olarak, büyük sevkiyatların yerini daha küçük, kişiselleştirilmiş ve sık teslimat yapılan esnek tedarik zincirlerinin alacağı tahmin edilmektedir. Dolayısıyla fiziksel insan gücü ve hammadde hareketine dayalı eski küreselleşmenin yerini algoritmaların, dijital hizmetlerin, otomasyon yazılımlarının ve sermayenin küresel dolaşımı alacaktır.

50 yıllık dönemde iklim değişikliğinin küresel tarım ve yaşanabilirlik haritasını yeniden çizeceği tahmin edilmektedir. Su, ekilebilir arazi ve değerli mineralleri kapsayan kaynakların yönetimi için uluslararası normların ve küreselleşmiş bir çerçevenin oluşturulması da mümkündür. İklim ve demografik değişimlerin etkisiyle yaşanacak yüz milyonlarca insanı kapsayan büyük ölçekli göçlerin uluslararası ilişkilerin ana konularından biri olacağı öngörülmektedir.

20 ve 50 yıllık dönemlerde küreselleşmenin, Dünya atmosferinin ötesine resmî olarak uzanacağı, yörünge ve uydu birimlerinin sayısı ve kapsamının genişleyeceği beklenmektedir. Jeopolitik ve ekonomik entegrasyonun en yeni ve en tartışmalı katmanı olarak alçak Dünya yörüngesinin ticarileştirilmesi için erken anlaşma çerçeveleri, Ay ve derin deniz madenciliğinin teşkil edeceği değerlendirilmektedir.

Sonuç olarak, siyasi düzlemde artan korumacılık ve demografik baskılar nedeniyle küreselleşme dalgalı bir dönem yaşarken; ekonomik alanda bölgeselleşme, otomasyon ve dijitalleşme odaklı yeni bir mimari şekillenmektedir. Buna karşın sosyo-kültürel ve teknolojik boyutlarda entegrasyon, dijital ağlar ve yapay zekâ hızıyla ivme kazanmaktadır