Türkiye’de Millet ve Devlet İnşası: Başarı Nerede, Hata Nerede?[1]

“Geçmişi anlamak, geçmişte yaşamak değil; geleceği daha doğru kurabilmektir.”

Yaklaşık iki yüzyıldır modern devletlerin siyasal düzenleri; liberalizmden sosyalizme, komünizmden milliyetçiliğe, faşizm ve Nazizm gibi otoriter-totaliter deneyimlerden sosyal demokrasiye kadar uzanan farklı düşünce ve yönetim anlayışlarının etkisi altında şekillendi.

Türk düşünce hayatını ise İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık şeklindeki klasik üçlüye; zaman içinde Kürtçülük, sosyalizm ve komünizm gibi farklı düşünce akımlarının eklenmesiyle yaklaşık son yüz yıllık bir çerçevede değerlendirmek mümkündür.

Uluslararası siyaset ve devlet yönetimi literatüründe ve barışı destekleme harekâtlarında tam olarak anlaşılamayan kavramlardan biri de “Nation-building”, yani millet/ulus inşasıdır.

Türkçede “ulus inşası” ifadesi biraz mekanik bir çağrışım yaparken, “millet inşası” tarihî ve siyasal açıdan daha farklı anlamlar taşımaktadır. Bu nedenle, kavramı Türkiye'nin tarihsel tecrübesi açısından millet ve devlet inşasıyla birlikte ele almak daha anlamlıdır.

Bu kavramla 1993-1996 döneminde Almanya’da NATO’nun ARRC Karargâhı’nda görev yaparken karşılaştım ve 1997 yılında Bosna-Hersek’te uygulanışını gözlemleme imkânım oldu.

Nation-building, en basit ifadeyle; farklı toplumsal, etnik, dinsel veya bölgesel unsurları ortak bir kimlik, ortak değerler, ortak kurumlar ve ortak bir gelecek tasavvuru etrafında birleştirerek işleyen bir ulus-devlet oluşturma sürecidir.

Yani mesele yalnızca devlet kurmak (State-building) değildir.

Bir devletin sınırlarını çizmek ve kurumlarını oluşturmak başka şeydir; o devletin vatandaşlarının kendilerini “biz” olarak hissetmelerini sağlamak başka şeydir.

Bu nedenle Nation-building sürecinin içerisinde;

• ortak kimlik,

• ortak tarih ve hafıza,

• ortak vatandaşlık bilinci,

• ortak kurumlar,

• hukuk düzeninin yerleşmesi,

• eğitim sistemi,

• ekonomik bütünleşme,

• devlete ve kurumlara güven,

• ortak gelecek fikri

• ve toplumsal dayanışma bulunmaktadır.

Buna karşılık “State-building”, yani devlet inşası, devletin kurumlarını, bürokrasisini, hukukunu, güvenlik yapısını ve yönetim kapasitesini oluşturma sürecidir.

Dolayısıyla bir ülkenin devleti güçlü olabilir ama toplumsal bütünlüğü zayıf olabilir. Tersi de mümkündür: Güçlü bir ulusal aidiyet vardır, fakat devlet kurumları yeterince gelişmemiştir.

Bu nedenle State-building ile Nation-building birbirinin yerine kullanılabilecek kavramlar değildir. Biri devletin kapasitesini, diğeri ise toplumun ortak siyasi aidiyetini ve bütünleşmesini ifade eder. Sağlıklı bir devlet düzeni, her ikisinin de birbirini desteklemesini gerektirir.

CUMHURİYET’İN KURULUŞU: BİR DEVLET VE MİLLET İNŞASI BAŞARISI

Cumhuriyet'in kuruluş dönemindeki meseleye yalnızca State-building olarak bakmak eksik kalır.

Cumhuriyet aynı zamanda; yeni bir vatandaşlık anlayışı, ortak kimlik, ortak tarih bilinci, ortak eğitim sistemi ve ortak gelecek tasavvuru oluşturma çabasıdır.

Bu açıdan bakıldığında, Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet'in kuruluşu, genel olarak değerlendirildiğinde, kendi tarihsel şartları içinde çok büyük bir devlet ve millet inşası başarısıdır.

Bunu değerlendirebilmek için tarihe bugünün ölçüleriyle değil, dönemin şartlarıyla, seçenekleriyle ve kısıtlarıyla bakmak gerekir.

Bu bağlamda son iki yüzyıldır beka refleksi üzerinde durmak gerekir. Zira bu süreç içinde savaşta yenilgiler, azınlıkların dış destekle bağımsızlığını kazanması ve çok büyük toprak kayıpları söz konusudur. Bu nedenle Osmanlı ve daha sonra Cumhuriyet döneminde güvenlik ve devletin bütünlüğü konularına karşı güçlü bir hassasiyet oluşmuştur. Günümüzde dahi bu refleks ve hassasiyet devam etmektedir.

1918-1939 dönemi Avrupa açısından adeta bir araftır.

Birinci Dünya Savaşı'nın yıkıntıları henüz ortadan kalkmamışken Avrupa'da ekonomik krizler, komünizm, faşizm ve Nazizm yükselmiş; liberal demokrasi ciddi bir sınavdan geçmiştir. 1929 Büyük Buhranı bütün dünyayı etkilerken, Türkiye Cumhuriyeti de henüz kuruluşunun ilk yıllarında bu büyük ekonomik ve siyasal dalgaların içerisinde varlığını sürdürmeye çalışmıştır.

Dolayısıyla Cumhuriyet'in kuruluşunu, bugünün siyasal ve ekonomik şartlarından hareketle değerlendirmek yerine, özellikle beka refleksini dikkate alarak zamanın ruhu içinde bağlamsal ve bütünsel olarak ele almak gerekir.

CUMHURİYET’İN DÖNÜŞÜMÜ: KURUMSAL DEĞİŞİM VE KÜLTÜREL METAMORFOZ

Cumhuriyet'in kuruluşu yalnızca bir devlet ve yönetim sistemi değişikliği değildi. Aynı zamanda Türk toplumunda hukuktan eğitime, vatandaşlık anlayışından gündelik yaşama kadar uzanan kapsamlı bir kültürel dönüşüm başlattı.

Bu dönüşümü yalnızca ideolojik tercihlerle açıklamak da doğru değildir. Cumhuriyet kadroları, içinde bulundukları tarihsel koşullar nedeniyle hızlı hareket etmek zorundaydı.

Kurtuluş Savaşı'nın verildiği Avrupa dünyasıyla siyasi ve askerî mücadele yaşanmış olmakla birlikte, yeni devletin modern hukuk, eğitim, bilim, ekonomi ve kurumlaşma alanlarında yine büyük ölçüde o dünyanın birikimlerinden yararlanması gerekiyordu.

Ortaya böylece önemli bir paradoks çıktı:

Bağımsızlığını kazanmak için mücadele edilen dünyadan bağımsızlığını sürdürebilmek için öğrenmek zorunluluğu.

Cumhuriyet devrimleri bu nedenle yalnızca kurumları değil, insanı ve toplumun yaşam biçimini de dönüştürmeyi hedefledi.

Ancak burada bütün devrimlerin ortak bir sorunu ortaya çıktı:

Devletin değişim hızı ile toplumun değişime uyum sağlama hızı aynı değildir.

Bir kanun kısa sürede değişebilir; fakat insanların alışkanlıklarının, değerlerinin, zihniyetlerinin ve toplumsal hafızalarının değişmesi daha uzun sürer.

Bu nedenle Cumhuriyet'in kültürel dönüşümünü değerlendirirken, devrimlerin yalnızca doğru veya yanlışlığı üzerinden değil, devrim ile toplumsal uyum arasındaki zaman farkı üzerinden de değerlendirmek gerekir.

Burada “metamorfoz” kavramı açıklayıcıdır.

Kültürel metamorfoz, bir toplumun kültürel değerlerinde, yaşam biçiminde, sanatında, dilinde ve düşünce dünyasında yaşanan köklü bir dönüşüm sürecidir. Biyolojideki başkalaşım gibi, burada da eski bir formun çözülmesi ve yeni bir kimliğin doğması söz konusudur.

Toplumlar da zaman zaman yeni şartlara uyum sağlayabilmek için dönüşmek zorunda kalabilir. Fakat dönüşüm yalnızca eskiyi değiştirmek değil, yeni olanı toplumun hafızası ve kültürüyle bütünleştirebilmektir.

Bu konu, Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında hâlâ önemini koruyan ayrı bir tartışmadır. “Cumhuriyet'in Metamorfozu: Devrim, Kültürel Dönüşüm ve Toplumsal Uyum” başlıklı ayrı bir çalışmada bu meseleyi daha ayrıntılı ele almak gerekir.

ASIL MESELE: KURULUŞ SONRASI

Cumhuriyet'in asıl problemi kuruluşunda değil, kuruluş sonrasındadır.

Nation-building ve State-building aşamasından sonra devletin ve toplumun sürekli gelişimini sağlayacak uzun vadeli stratejik aklın, kurumsal öğrenme kültürünün ve sürekli gelişim anlayışının yeterince oluşturulamaması, zaman içinde önemli sorunlara yol açmıştır.

DEVLET KURMAK YETMEZ; SÜREKLİ GELİŞTİRMEK GEREKİR

Bir devletin kurulması bir sonuç değil, bir başlangıçtır.

Kurulan devletin;

• kurumlarını geliştirmesi,

• değişen şartlara uyum sağlaması,

• ekonomik kapasitesini artırması,

• eğitim sistemini yenilemesi,

• hukuk düzenini güçlendirmesi,

• toplumsal bütünlüğünü koruması,

• yeni teknolojilere ve yeni düşünce biçimlerine uyum sağlaması

gerekir.

Başka bir ifadeyle, State-building ve Nation-building bir defa yapılıp tamamlanan faaliyetler değildir.

Asıl başarı, kuruluş sonrasında ortaya çıkan yapının öğrenebilmesi, kendisini yenileyebilmesi ve değişen şartlara uyum sağlayabilmesidir.

Burada Japonya örneği son derece öğreticidir.

Edwards Deming, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Japonya'nın kalite yönetimi ve ekonomik dönüşümünde önemli rol oynadı. Deming'in istatistiksel süreç kontrolü, kalite yönetimi, çalışan katılımı ve sürekli iyileştirme anlayışı; Japonların uzun vadeli düşünme ve kurumsal öğrenme kültürüyle birleşerek Japon ekonomik mucizesinin önemli unsurlarından biri haline geldi.

Buradan çıkarılacak ders çok önemlidir:

Tarih bize gösteriyor ki toplumları değiştiren yalnızca büyük fikirler değildir; büyük fikirleri hayata geçirebilecek zihniyet ve kurumların varlığıdır.

Deming Japonya'yı tek başına değiştirmedi.

Japonya, Deming'in fikirlerini uygulamayı seçti.

Dolayısıyla mesele yalnızca doğru fikri bulmak değil, doğru fikri uygulayabilecek kurumları ve zihniyeti oluşturabilmektir.

Şüphesiz metamorfozun sosyolojik, psikolojik, kültürel, siyasi ve ekonomik boyutları ayrı ayrı ele alınmayı gerektirir.

KISA VADELİ SİYASİ KAZANIM İLE UZUN VADELİ DEVLET BAŞARISI

Nation-building ve State-building süreçlerinde önemli sorunlardan biri, kısa vadeli siyasi hedeflerle uzun vadeli devlet ve toplum hedeflerinin birbirinden ayrılmasıdır.

Türkiye'nin çok partili siyasi hayatında zaman içerisinde uzun vadeli devlet politikalarının yerini kısa vadeli, popülist ve seçim kazanmaya yönelik politikaların alması, devlet yönetiminde önemli bir sorun oluşturmuştur.

Siyasetin temel hedefi giderek bir sonraki seçimi kazanmak haline gelirken; eğitim, ekonomi, hukuk, teknoloji, demografi ve kurumsal kapasite gibi sonuçları uzun yıllar sonra ortaya çıkacak alanlar ikinci plana itilmiştir.

Oysa:

Siyaset birkaç yıllık seçim dönemlerini, devlet ise nesilleri düşünmek zorundadır.

Seçim kazanmak, devletin iyi yönetildiği anlamına gelmez. Kısa vadede siyasi başarı sağlayan bir politika, uzun vadede toplumun ve devletin çıkarlarıyla çelişebilir.

Bu nedenle stratejik devlet yönetiminin temel sorusu yalnızca “Bugün ne kazanırız?” değil, “Bugün aldığımız kararın on, yirmi yıl sonraki sonucu ne olur?” sorusudur.

Kısa vadeli siyasi başarı, uzun vadeli devlet başarısına dönüşmeyebilir.

İşte idare-i maslahat kültürünün temel sorunlarından biri de budur: Devletin geleceğini inşa etmek yerine, bugünün sorunlarını ve yarının seçimlerini yönetmek.

TÜRKİYE'NİN TEMEL PROBLEMİ: İDARE-İ MASLAHAT

Türkiye tarihine bu perspektiften bakıldığında, Cumhuriyet'in kuruluşundan sonraki en önemli sorunlardan biri sürekli gelişim ve uzun vadeli stratejik aklın yeterince kurumsallaştırılamamasıdır.

Özellikle 1946 sonrasında çok partili siyasi hayata geçişle birlikte, siyasal sistemin önemli bir bölümü giderek uzun vadeli devlet politikalarından çok kısa vadeli seçmen davranışlarına ve seçim kazanma hesaplarına odaklanmıştır.

Türkiye idare-i maslahat kültüründen, “plan değil pilav” anlayışından ve kısa vadeli sonuçlara odaklanan yönetim alışkanlığından çok fazla kurtulamamıştır.

Türk siyaseti de zaman içerisinde devleti yönetmekten çok iktidarı ve seçimi kazanmayı önceleyen bir yapıya dönüşmüştür.

İşbirliği yerine çatışma, ortak akıl yerine siyasal rekabet, uzun vadeli strateji yerine kısa vadeli kazanım öne çıkmıştır.

Sinerji ise Kıbrıs Harekâtı gibi istisnai örnekler dışında çoğu zaman yalnızca sözlüklerde kalmıştır.

Bunun sonucu olarak devletin ve toplumun karşı karşıya olduğu sorunlar çoğu zaman köklerinden çözülmek yerine ertelenmiş, ötelenmiş ya da idare edilmiştir.

Oysa stratejik yönetimin temel amacı, sorunu geçici olarak yönetmek değil; sorunu üreten sistemi değiştirebilmektir.

SOĞUK SAVAŞ VE BOZULAN İÇ DENGELER

Türkiye'nin yakın tarihindeki dönüşümü değerlendirirken Soğuk Savaş dönemini de bu çerçevede ele almak gerekir.

ABD'nin Sovyetler Birliği'nin yayılmasını çevreleme politikaları kapsamında uyguladığı Yeşil Kuşak yaklaşımı, Türkiye'nin de içinde bulunduğu coğrafyanın siyasal ve toplumsal dengeleri üzerinde etkiler yaratmıştır.

Komünizmle mücadele çerçevesinde milliyetçiliğin ve dinin siyasal araç olarak kullanılması, zaman içinde Türkiye'nin iç siyasal dengesini etkilemiş ve fay hatlarının derinleşmesine katkıda bulunmuştur.

1945 sonrasına baktığımızda şu soru da karşımıza çıkmaktadır:

Cumhuriyet'in kendi özgün gelişim çizgisinden mi söz ediyoruz, yoksa iç ve dış şartların etkisiyle bir anlamda “Yeni Tanzimat” ruhunun yeniden ortaya çıkışından mı?

YENİ BİR DÜŞÜNME BİÇİMİNE NEDEN İHTİYAÇ VAR?

Bugün Türkiye'nin karşı karşıya olduğu sorunları çözebilmek için yalnızca yeni politikalar üretmek yeterli değildir.

Daha çağdaş, daha sistemik ve daha etkin bir düşünme metodolojisine ihtiyaç vardır.

Bu konu ayrı bir yazı konusudur. Ancak burada yakın tarihimizde yeterince kullanamadığımız iki düşünme ilkesine özellikle dikkat çekmek istiyorum.

Birincil İlkelere İndirgeyerek Düşünme

Bir meseleyi başkalarının taklitleri, hazır kalıpları veya yerleşmiş kabulleri üzerinden değil; en temel, kesin ve doğrulanabilir gerçeklerine kadar parçalayarak ele almak ve zihinsel yapıyı bu temel gerçekler üzerine yeniden kurmaktır.

Başka bir ifadeyle:

“Herkes böyle düşünüyor” bir gerekçe değildir.

Önce temel gerçekleri bulmak, sonra düşünceyi onların üzerine inşa etmek gerekir.

İkinci Düzey Sonuçsal Düşünme

Bir kararın, fikrin veya kabul edilen bilginin yalnızca ilk ve doğrudan sonucunu değil; yaratacağı sonuçların sonuçlarını, yani ikinci ve üçüncü düzey domino etkilerini öngörebilmektir.

Artık yalnızca:

Sebep → Sonuç ilişkisini görmek yeterli değildir.

Daha gelişmiş bir düşünme sistemi:

Sonuç → Sebep → Yeni Sonuç

zincirini de görebilmelidir.

Çünkü bir kararın gerçek etkisi çoğu zaman ilk sonucunda değil, o sonucun doğurduğu ikinci ve üçüncü sonuçlarda ortaya çıkar.

İşte stratejik düşünce, tam da bu noktada başlar.

SONUÇ: YENİ BİR STRATEJİK AKLA İHTİYAÇ VAR

Türkiye'nin bugün ihtiyacı olan şey, yeni bir ideolojik savrulma değildir.

İhtiyaç duyduğumuz şey; farklılıkları çatıştırmadan ortak bir gelecek tasavvuru etrafında buluşturabilecek, geçmişi inkâr etmeyen fakat geçmişin kalıplarına da hapsolmayan yeni bir stratejik akıldır.

Bu bağlamda hedef, kurulmuş olan devleti ve milleti 21. yüzyılın şartlarına göre geliştirebilmek, kurumsal kapasitesini sürekli yenileyebilmek ve gelecek kuşaklara daha güçlü bir yapı bırakmaktır.

Cumhuriyet'in kuruluşunu büyük bir başarı olarak kabul etmek, sonraki dönemlerde yapılan hataları görmemize engel olmamalıdır.

Aksine, kuruluş başarısına duyulan saygı, onun devamlılığını sağlayacak yeni bir düşünce ve yönetim anlayışı geliştirmeyi zorunlu kılar.

Türkiye'nin ihtiyacı palyatif ve kısa vadeli tedbirler değil; işbirliği ve sinerji, uzun vadeli yaklaşım, empati, şeffaflık ve etkinliktir.

Çünkü kurmak yetmez.

Yaşatmak, geliştirmek ve gerektiğinde yeniden kurabilmek gerekir.

Bunu başarabilmek ise mevcut siyasal kalıpların ötesinde, yeni bir Kurucu Merkez anlayışını gerektirmektedir.

Stratejik Kültür, Stratejik Akıl ve Yeni Bir Düşünme Biçimi de bu yeni Kurucu Merkezin asli öğeleridir.

Son not.

[1] Bu yazı, Türkiye’nin yakın tarihini millet ve devlet inşası perspektifinden ele almaktadır. Bosna-Hersek, Kosova, Irak, Afganistan deneyimleri ile NATO süreçlerinden edinilen gözlemler, Cumhuriyet tarihiyle birlikte değerlendirilmiştir.

Cumhuriyet’in kuruluşu, kendi tarihsel şartları içinde önemli bir başarı olarak görülürken; asıl sorunun kuruluş sonrasında, uzun vadeli stratejik aklın ve kurumsal öğrenme kültürünün yeterince gelişememesi olduğu savunulmaktadır. Yazı, devlet kurmanın yetmediğini; kurulan yapının sürekli öğrenmesi, yenilenmesi ve değişen şartlara uyum sağlaması gerektiğini vurgular. Türkiye’nin ihtiyacı, yeni bir ideolojik savrulma değil; uzun vadeli düşünebilen yeni bir stratejik akıl ve düşünme biçimidir.